Rosyjski przemysł zbrojeniowy pod presją – jak wojna w Ukrainie zmienia oblicze produkcji militarnej

Rosyjski przemysł zbrojeniowy przechodzi najbardziej intensywny okres od czasów zimnej wojny. Od lutego 2022 roku, gdy rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja na Ukrainę, rosyjskie zakłady pracują w trybie niemalże wojennym, próbując nadążyć za ogromnymi stratami sprzętu na froncie. Jednak mimo masowych inwestycji, trzyzmianowego systemu pracy i maksymalnego wykorzystania mocy produkcyjnych, rosyjski kompleks militarno-przemysłowy zmaga się z fundamentalnymi problemami, które mogą zadecydować o losach konfliktu i przyszłości gospodarki Rosji.

Skala wyzwania jest ogromna. W ciągu czterech miesięcy 2025 roku rosyjskie wojsko straciło 160 tysięcy zabitych i rannych, a straty sprzętu są równie dramatyczne. Według danych ukraińskiego Sztabu Generalnego, w samym 2024 roku zniszczono lub uszkodzono ponad 3600 rosyjskich czołgów. To stawia przed przemysłem zbrojeniowym zadanie, którego nie był w stanie przewidzieć żaden planista przed wojną. Rosyjskie zakłady muszą nie tylko produkować nowy sprzęt, ale przede wszystkim remontować setki jednostek wyciąganych z magazynów długotrwałego przechowywania, które przez dziesięciolecia rdzewiały na stepach.

Produkcja czołgów stanowi ilustrację problemów całej branży. Urałwagonzawod, największy rosyjski producent pojazdów opancerzonych, wprowadził trzyzmianowy system pracy i inwestuje w nowe stacje spawalnicze oraz maszyny obróbcze. Jednak według szacunków ekspertów, Rosja jest w stanie wyprodukować jedynie około stu do stu dwudziestu pięciu czołgów miesięcznie, z czego większość stanowią zremontowane jednostki ze starych magazynów, a nie nowe pojazdy. Nowoczesnych czołgów typu T-90M produkuje się znacznie mniej, a ich dostawy nie równoważą strat ponoszonych na froncie.

Problem pogłębia się z miesiąca na miesiąc. Szacuje się, że rosyjskie rezerwy czołgów spadły z około siedmiu tysięcy trzystu w 2022 roku do około trzech tysięcy pięciuset pod koniec 2024 roku, z czego wiele znajduje się w złym stanie technicznym. Analitycy obserwujący rosyjskie magazyny wojskowe za pomocą zdjęć satelitarnych odnotowują systematyczne opróżnianie baz magazynowych, przy czym niektóre typy, jak T-72A, zostały wyczerpane o połowę w ciągu zaledwie kilku miesięcy. Rosyjski przemysł zaczął kanibalizować przestarzałe czołgi T-64, wykorzystując ich komponenty do naprawy innych pojazdów, a na front wracają nawet czołgi T-62 z lat sześćdziesiątych.

Kluczowym problemem jest zależność od zachodnich technologii i komponentów. Mimo sankcji nałożonych po 2022 roku, rosyjskie zakłady zbrojeniowe wciąż potrzebują setek zaawansowanych maszyn i narzędzi z Zachodu. Urałwagonzawod nie może obejść się bez ponad dwustu sześćdziesięciu takich urządzeń, w tym co najmniej stu czterdziestu ośmiu modeli od firm z państw NATO. To amerykańskie frezarki pionowe, niemieckie centra obróbcze sterowane komputerowo czy włoskie prasy krawędziowe. Większość kupiono przed wojną w ramach wieloletniego programu modernizacji armii, ale nawet teraz Rosja otrzymuje nowe partie przez kraje trzecie, choć jest to droższe i bardziej skomplikowane.

Sankcje zachodnie znacząco ograniczyły dostęp do zaawansowanych komponentów elektronicznych, co szczególnie dotknęło produkcję nowoczesnych systemów uzbrojenia. Rosja zawiesiła produkcję myśliwca piątej generacji Su-57 ze względu na braki technologiczne. Przemysł lotniczy znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji. W 2021 roku Rosja wyprodukowała szesnaście samolotów pasażerskich, w 2022 roku zaledwie dwanaście, a według niektórych danych w 2023 roku po raz pierwszy od stulecia nie wyprodukowano żadnego samolotu pasażerskiego. Przed wojną połowa części w produkowanych rosyjskich samolotach pasażerskich pochodziła od zachodnich firm, w tym kluczowe elementy jak silniki, hydraulika i cała awionika.

Próby zastąpienia zachodnich komponentów krajowymi kończyły się często fiaskiem. Flagowy samolot Irkut MC-21-310, w którym próbowano wymienić zachodnie podzespoły i silniki na rosyjskie odpowiedniki, zyskał dodatkowo prawie sześć ton masy, co drastycznie pogorszyło jego parametry eksploatacyjne. Symbolem problemów technologicznych stał się powrót do produkcji moskwiczy, legendarnych radzieckich samochodów, które jednak mają być montowane bez poduszek powietrznych. To wyraźny sygnał, jak głęboka jest luka technologiczna, z jaką mierzy się rosyjski przemysł.

Gospodarka wojenna stworzyła paradoksalną sytuację. Z jednej strony, w 2024 roku rosyjskie PKB wzrosło o 4,1 procent, z dwucyfrowym wzrostem w sektorach obsługujących wojsko. Bezrobocie spadło do rekordowo niskiego poziomu dwóch przecinek czterech procent, a płace w przemyśle niemal się podwoiły od początku wojny. Z drugiej strony, ten boom gospodarczy ma kruche fundamenty i niesie ze sobą poważne zagrożenia dla długoterminowej stabilności.

Największym problemem jest chroniczny niedobór pracowników. Mobilizacja do armii i masowy odpływ ludzi z rynku pracy spowodowały, że rosyjskie przedsiębiorstwa desperacko poszukują rąk do pracy. Według badania Banku Rosji przeprowadzonego wśród dwunastu tysięcy trzystu przedsiębiorstw, poziom zabezpieczenia kadrowego w pierwszym kwartale 2025 roku był blisko historycznego minimum. W przemyśle zbrojeniowym niedobór wykwalifikowanych pracowników szacuje się na czterysta tysięcy osób. Braki kadrowe zmusiły niektóre zakłady do odwołania wszystkich urlopów.

Niedobór pracowników napędza inflację, która stała się jednym z największych wyzwań dla rosyjskiej gospodarki. Oficjalnie w 2024 roku inflacja osiągnęła 9,5 procent i nadal rośnie, przekraczając dwucyfrowe wartości na początku lutego 2025 roku. Szczególnie dotknęły to produkty spożywcze, gdzie niektóre warzywa podrożały o osiemdziesiąt procent rok do roku. Bank Centralny Rosji podniósł stopę procentową do dwudziestu jeden procent, co jest jedną z najostrzejszych polityk monetarnych na świecie, ale nawet to nie powstrzymało wzrostu cen.

Wysokie stopy procentowe zaczynają dusić przedsiębiorstwa niezaangażowane w kontrakty zbrojeniowe. Eksperci przewidują falę bankructw, szczególnie w sektorze prywatnym. Największy rosyjski producent samochodów, Awtowaz, już zadeklarował ograniczenie produkcji w 2025 roku, powołując się na niekorzystną sytuację gospodarczą. Cała branża motoryzacyjna, która po wyjściu zachodnich producentów skurczyła się z czterdziestu do siedmiu producentów, zmaga się z trudnościami.

W 2024 roku planowane wydatki budżetowe na obronę narodową miały wynieść około 108 miliardów dolarów, stanowiąc 27 procent całych wydatków budżetowych, jednak rzeczywista kwota była jeszcze wyższa. Ta masowa mobilizacja zasobów państwa na potrzeby wojenne przynosi efekty krótkoterminowe, ale długofalowe konsekwencje mogą być katastrofalne. Narodowy Fundusz Dobrobytu, utworzony z przychodów ze sprzedaży surowców, jest systematycznie opróżniany. Według analityków Gazprombanku, przy obecnym tempie wydatków środki zgromadzone w tym funduszu wyczerpią się w ciągu dwóch lat.

Rosyjska gospodarka stała się uzależniona od wysokich wydatków rządowych, a ich obniżenie może doprowadzić do bezrobocia, spadku PKB, a nawet recesji. Prognozy na 2025 rok są już znacznie mniej optymistyczne. Międzynarodowy Fundusz Walutowy przewiduje wzrost gospodarczy na poziomie zaledwie 1,3 procent, podczas gdy rosyjski Bank Centralny szacuje go na jeden do dwóch procent. To drastyczne spowolnienie po 4,1 procent wzrostu w 2024 roku.

Przemysł zbrojeniowy działa obecnie w dużej mierze dzięki zapasom podzespołów zgromadzonym przed inwazją, które miały wystarczyć na lata 2024-2025. Problem w tym, że te zapasy się kończą, a ich uzupełnienie jest utrudnione przez sankcje. Braki zaawansowanych układów celowniczych, jak Sosna-U, zmuszają do stosowania prostszych zamienników, co obniża skuteczność bojową sprzętu. Według ekspertów, bez zachodnich komponentów Rosja mogłaby teoretycznie wyprodukować do trzech tysięcy czołgów w ciągu najbliższej dekady, ale tylko jeśli działania wojenne ustaną i przemysł otrzyma czas na restrukturyzację.

Sytuacja rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego pokazuje paradoks gospodarki wojennej w XXI wieku. Z jednej strony, masowe inwestacje państwa i całkowita mobilizacja zasobów mogą wygenerować imponujące wskaźniki wzrostu gospodarczego w krótkim okresie. Z drugiej strony, taki model jest nie do utrzymania w dłuższej perspektywie. Wyczerpują się rezerwy finansowe, brakuje pracowników, technologia starzeje się bez dostępu do zachodnich rozwiązań, a przemysł cywilny chyli się ku upadkowi. Rosja stoi przed dylematem: kontynuować wyczerpującą wojnę, która coraz bardziej nadwyręża podstawy gospodarki, czy szukać wyjścia z konfliktu, ryzykując polityczne konsekwencje dla reżimu.

Kluczowe wnioski:

• Rosyjski przemysł zbrojeniowy produkuje około 100-125 czołgów miesięcznie, głównie remontując stare jednostki z magazynów, co nie rekompensuje strat na froncie
• Rezerwy czołgów spadły z 7300 w 2022 roku do 3500 pod koniec 2024 roku, a wiele jest w złym stanie technicznym
• Przemysł jest uzależniony od ponad 260 zachodnich maszyn i narzędzi, mimo sankcji wciąż próbuje je pozyskiwać przez kraje trzecie
• Niedobór 400 tysięcy wykwalifikowanych pracowników w przemyśle zbrojeniowym ogranicza możliwości produkcyjne
• Gospodarka przeżywa stagflację z inflacją przekraczającą 9,5 procent i stopą procentową na poziomie 21 procent, co grozi falą bankructw
• Narodowy Fundusz Dobrobytu może się wyczerpać w ciągu dwóch lat przy obecnym tempie wydatków wojennych